Problemen met executieve functies

Onder executieve functies (EF), een term vanuit de neuropsychologie, worden de hogere controlefuncties van de hersenen verstaan. Executieve functies zijn lastig eenduidig te definiëren omdat het meerdere veschillende deelfuncties omvat. Alle executieve functies hebben een controlerende en aansturende functie.

Voorbeelden van executieve functies zijn:

• het vermogen het eigen gedrag, handelingen en gedachten op tijd te stoppen (responsinhibitie)
• het vermogen om flexibel van de ene situatie naar de andere te gaan (flexibiliteit)
• de vaardigheid om informatie in het geheugen te houden om een taak te voltooien (werkgeheugen)

Regelfuncties

In toenemende mate is er aandacht voor een tekort bij de executieve functies van de hersenen. Deze regelfuncties zijn vooral nodig bij het verwerken (coördineren en organiseren) van nieuwe en complexe informatie. Ze doen hun werk in de voorste delen van de hersenen, in het gebiedje dat de prefrontale cortex wordt genoemd.

Met deze functies bepaalt een individu het doel van zijn handelingen en gedrag, schakelt hij afleidende factoren uit, plant hij de volgorde van handelingen, voert hij de taken die daarvoor nodig zijn stap voor stap uit en controleert hij het effect, waarbij hij ook rekening houdt met mogelijke toekomstige effecten. Hij reguleert er de emoties, motivatie en alertheid mee en laat ervaringen uit het verleden meespelen bij de verwachtingen over en beslissingen voor de toekomst. Ook bijsturing van gedrag en corrigeren van fouten hoort hierbij.

Steeds meer wordt duidelijk, dat de problemen van kinderen met AD(H)D worden veroorzaakt door een verstoorde ontwikkeling van de executieve functies (zie ook: Oorzaken en erfelijkheid van ADHD).

Complexe handelingen

Als kernsymptomen van ADHD worden aandachtstoornissen, hyperactiviteit en impulsiviteit genoemd. Maar kinderen met AD(H)D hebben ook bepaalde zwakke executieve functies. Hoewel ieder mens een ander profiel heeft met sterke en zwakke punten, hebben mensen met ADHD altijd een achterstand in executieve functies.

Zo vinden kinderen het vaak moeilijk om complexe handelingen te coördineren. Het kan al een probleem zijn om zich aan te kleden, als de kleren niet vooraf zijn klaargelegd in de juiste volgorde. Ze kunnen vaak niet doelgericht te werk gaan in nieuwe situaties; het lukt ze niet om snel een 'plan' op te stellen zodat ze het belangrijkste eerst doen. Ook kinderen met autisme hebben hier moeite mee.

Innerlijke spraak

Een van de instrumenten die de regelfuncties gebruiken om hun werk te doen is de innerlijke spraak. Dit is een vaardigheid die kinderen, als het goed is, vanzelf ontwikkelen. Als kleuter praten zij hardop in zichzelf, in de jaren daarop steeds zachter, totdat zij aan het eind van de lagere school alleen 'in gedachten' met zichzelf praten, onhoorbaar voor anderen. Innerlijke spraak is een belangrijk middel om ons gedrag te reguleren: we gebruiken het onder meer als we ons willen beheersen, als we plannen maken en als we voor onszelf nagaan of een opgelegde regel redelijk is.

Bij kinderen met AD(H)D loopt de innerlijke spraak vaak achter bij leeftijdgenoten. Hetzelfde geldt voor kinderen met spraak-taalstoornissen, autisme en soms voor kinderen met dyslexie.

Lees verder: Veranderingen met de leeftijd.

Laatste wijziging: 02-05-2012